العربیه| چهارشنبه|30 آبان 1397|12 ربیع الاول 1440

آغاز به كار واحد احياي ميراث در پژوهشكده حج و زيارت

تاريخ انتشار:24/05/1397
به تازگي با عنايت رياست محترم پژوهشكده حج و زيارت جناب آقاي دكتر علي‌اكبر ضيائي، واحد احياي ميراث در اين پژوهشكده آغاز به‌كار كرده است. به منظور آشنايي بيشتر با اين واحد و برنامه‌ها و فعاليت‌هاي آن، مصاحبه‌اي با مسئول آن جناب آقاي احمد خامه‌يار انجام داده‌ايم.
  ابتدا خودتان را معرفي و توضيحاتي درباره نوع فعاليت‌هاي علمي و پژوهشي‌تان ارائه بفرماييد.
پاسخ:با سلام و تشكر؛ بنده احمد خامه‌يار هستم. در حال حاضر دانشجوي دكتري تاريخ و تمدن ملل اسلامي در دانشكده الهيات دانشگاه تهران و در حال كار روي تز دكتري هستم. در پژوهشكده حج و زيارت هم به عنوان مسئول واحد احياي ميراث و مدير گروه اماكن و جغرافياي دانشنامه حج و حرمين حرمين مشغول به كار هستم. حوزه تخصصي پژوهشي بنده، سابقاً اماكن مقدس اسلامي بوده؛ اما چند سالي است كه در زمينه تاريخ و ميراث و متن‌پژوهي، فعاليت پژوهشي‌ام را ادامه مي‌دهم و موضوع تز دكتري بنده، تصحيح يك متن تاريخي متعلق به دوره مملوكي است. تا به‌حال از بنده حدود شش كتاب و نزديك به هفتاد مقاله علمي در نشريات علمي و تخصصي منتشر شده است كه بيشتر تأليفات بنده در همين پژوهشكده حج آماده شده و از سوي نشر مشعر منتشر شده است و عناوين آنها عبارت است از: آثار پيامبر (ص) و زيارتگاه‌هاي اهل بيت (ع) در سوريه؛ زيارتگاه‌هاي عراق؛ قنبر غلام علي (ع)؛ و محمد بن اسماعيل بن امام جعفر صادق (ع).
 
ضرورت فعاليت در حوزه احياي ميراث چيست؟
پاسخ:ميراث مكتوبي كه امروز به دست ما رسيده، آينه تمام‌نماي انديشه و فرهنگ و تمدن اسلامي است و ابعاد مختلف علمي و فكري تمدن اسلامي را نشان مي‌دهد. منابع و زيربناي بسياري از مطالعات و پژوهش‌ها درباره اسلام و تمدن اسلامي، ميراث مكتوبي است كه در شاخه‌ها و موضوعات مختلف علوم اسلامي باقي مانده است. قطعاً شناسايي و استخراج و تصحيح و نشر اين ميراث، افق‌هاي جديدي را در پيش روي پژوهشگران حوزه مطالعات اسلامي باز مي‌كند و به روشن شدن ابعاد ناشناخته‌اي از تاريخ، فرهنگ و اعتقادات مسلمانان كمك مي‌كند. كه اينكه بسياري از مؤسسات پژوهشي معتبر داخلي و خارجي كه در حوزه مطالعات اسلامي كار مي‌كنند، بخشي از كار خود را به حوزه احياي ميراث و فعاليت‌هاي مرتبط با آن همچون نسخه‌پژوهي و متن‌پژوهي اختصاص مي‌دهند، اهميت اين مسئله را نشان مي‌دهد.
 
دليل ورود پژوهشكده حج و زيارت به اين حوزه و راه‌اندازي واحدي با اين عنوان چيست؟
پاسخ:موضوع حج و زيارت و حوزه حرمين شريفين و عتبات عاليات، از جمله حوزه‌هايي است كه با توجه به جايگاه و اهميت آنها نزد مسلمانان، ميراث متنوّع و متون فراواني در اين زمينه، شامل مناسك‌نامه‌هاي حج، فقه زيارت و آداب و اسرار آن، مزارنگاري‌ها، تواريخ مكه و مدينه، كتب فضائل شهرها و اماكن مقدس، سفرنامه‌هاي حج و عتبات و غيره توليد شده است. طبيعتاً تصحيح انتقادي اين متون و چاپ و نشر آنها به شيوه مناسب و مطابق با معيارهايِ علمي روز، تأسيس واحد مستقلي را اقتضا مي‌كند.
 البته تا الان در پژوهشكده حج و حتي قبل‌تر كه تحت عنوان مركز تحقيقات حج فعاليت داشت، بحث احياي ميراث مورد توجه قرار داشته و متون مهم و ارزشمندي شامل تعدادي از سفرنامه‌هاي حج و غيره، به كوشش حجت‌الاسلام والمسلمين جناب آقاي قاضي عسكر نماينده محترم ولي فقيه در امور حج و زيارت و نيز جناب آقاي دكتر رسول جعفريان و ساير پژوهشگران، تصحيح و منتشر شده است. اما با توجه به نظر رياست محترم پژوهشكده جناب آقاي دكتر ضيائي مبني بر اينكه در اين حوزه به صورت جدّي و متمركز، فعاليت و كارهاي پژوهشي بيشتري انجام شود، واحد احياي ميراث راه‌اندازي شد.
 
لطفاً گزارشي از اقدامات و تحقيقات قبلي پژوهشكده حج و زيارت در حوزه نسخ خطي و احياي ميراث ارائه بفرماييد.
پاسخ:بله خواهش مي‌كنم. در زمينه تصحيح ميراث و متون خطي، در پژوهشكده حج و قبل از آن مركز تحقيقات حج، تا كنون لااقل 15 جلد كتاب منتشر شده است. طبيعتاً بخشي از اين ميراث، متعلق به سفرنامه‌هاي حج هست كه اگر بخواهيم به چند سفرنامه مهم اشاره كنيم، سفرنامه حاج عليخان اعتماد السلطنه، سفرنامه ميرزا داوود وزير وظايف و سفرنامه احمد هدايتي را داريم كه اين سفرنامه‌ها به تصحيح جناب آقاي قاضي عسكر تصحيح شده. چندين سفرنامه ديگر هم از جمله سفرنامه مكه حسام‌السلطنه، سفرنامه منظوم بانوي اصفهاني و سفرنامه ميرزا حسن موسوي اصفهاني به كوشش آقاي دكتر جعفريان تصحيح شده. باز هم سفرنامه عتبات، هند و حج سيد محمدحسين تقوي قزويني را داريم كه به تصحيح آقاي محمدعلي باقرزاده چاپ شده. از ميان متون تاريخي ديگري كه قبلاً در پژوهشكده حج تصحيح و منتشر شده، مي‌توانيم به ترجمه فارسي خلاصة الوفاء سمهودي، تصحيح دكتر كمال حاج سيد جوادي، ترجمه فارسي مرآة الحرمين ايوب صبري پاشا، تصحيح جناب آقاي قاضي عسكر، تحفة الكرام في تاريخ مكة وبيت الله الحرام، تأليف سيد مهدي بحرالعلوم و هدية الزائرينِ محمدهادي زائر طهراني اشاره كنيم.
 
در زمينه تراث‌پژوهي در موضوع حج و زيارت، چه فعاليت‌هايي در داخل كشور و جهان اسلام انجام شده؟
در داخل كشور، تا كنون بخش قابل توجهي از سفرنامه‌هاي حج و سفرنامه‌هاي عتبات تصحيح و منتشر شده كه بيشتر آنها را آقاي جعفريان در مجموعه «پنجاه سفرنامه حج قاجاري» گردآوري كرده است. خيلي از متون تاريخي و فقهي از قبيل مناسك‌نامه‌هاي حج نيز تا كنون از سوي پژوهشگران داخلي چاپ شده است. در جهان اسلام، بسياري از پژوهشگران آزاد و در دو سه دهه اخير، برخي مراكز تحقيقاتي و مؤسسات پژوهشي عربستان همچون مركز مركز دراسات المدينة المنورة و مؤسسات ديگري در خارج عربستان كه به نحوي مرتبط با عربستان هستند، مثل مؤسسة الفرقان لندن، بسياري از متون تاريخي مرتبط با حرمين و تواريخ مكه و مدينه را تصحيح و چاپ كرده‌اند. ناشران و پژوهشگران آزاد عرب در ساير كشورهاي عربي نيز به طور پراكنده بخش ديگري از متون مرتبط با حج و حرمين شريفين از جمله سفرنامه‌هاي حج عربي كه عمدتاً متعلق به حوزه مغرب اسلامي هستند، را كار كرده‌اند. به طور كلي در اين حوزه كارهاي فراواني انجام شده، اما ما هم سعي داريم و اميدواريم كه بتوانيم در واحد احياي ميراث در پژوهشكده حج، كارهايي خوب و جدي در اين زمينه ارائه بدهيم.
 
درباره طرح‌ها و برنامه‌هاي اين واحد (در كوتاه مدت و بلند مدت) توضيحاتي بفرماييد؟
طبيعتاً از مهم‌ترين برنامه‌هاي اين واحد، در گام نخست بايد شناسايي و فهرست‌برداري و طبقه‌بندي اسناد و نسخ خطي حج و زيارت باشد. گام بعدي، احيا و تصحيح و چاپ و نشر متون ارزشمندي است كه تا كنون تصحيح نشده باشد. يكي از برنامه‌هاي اين واحد اين است كه برخي از اين رساله‌ها و متون را كه ممكن است در قالب كتاب مستقل امكان چاپ آن وجود ندارد، به صورت مجموعه‌اي از متون و مقالات، در يك كتاب منتشر كنيم. براي نخستين دفتر از اين مجموعه، موضوع حج در ميراث كهن فارسي را در نظر گرفته‌ايم كه شامل متون فارسي مرتبط با حج در زبان فارسي ـ تقريباً تا آغاز دوره صفويه ـ است.
همچنين ان شاء الله در نظر داريم نشست‌هايي تخصصي با محوريت نقد و بررسي آثار منتشر شده درباره ميراث حج، با دعوت از اساتيد متخصص و صاحب‌نظر در اين حوزه همچون جناب آقاي دكتر جعفريان برگزار كنيم تا پژوهشگران بتوانند در اين نشست‌ها هم‌فكري و تبادل نظر داشته باشند و هم‌زمان زمينه‌اي هم براي اطلاع‌رساني بيشتر درباره فعاليت‌هاي پژوهشكده حج در حوزه احياي ميراث فراهم شود.
اما يك برنامه مهمي كه در نظر داريم در واحد احياي ميراث دنبال كنيم، كارها و پژوهش‌هاي جدّي در حوزه متن‌پژوهيِ ميراث حج و زيارت و حرمين شريفين، نظير كتاب‌شناسي‌هاي توصيفي و تحليلي و بررسي سير تطور نگارش در يك موضوع مشخص، مثلاً مزارنامه‌ها، مناسك‌نامه، تواريخ محلي مكه و مدينه و ديگر موضوعات مرتبط است كه به نظر مي‌رسد خلأ پژوهشي جدّي در اين زمينه وجود دارد و اميدواريم بتوانيم در اين زمينه كارهاي خوبي را به سرانجام برسانيم.
 
يك از فعاليت‌هاي مهم در اين حوزه راه‌اندازي بانك نسخ خطي حج و زيارت است. آيا برنامه و طرحي در اين حوزه داريد؟
بله. به اميد خدا يكي از برنامه‌هاي اصلي ما گردآوري و ايجاد آرشيو ديجيتال نسخ خطي حج و زيارت است كه ما آن را آغاز كرده‌ايم و ان شاء الله به تدريج تكميل مي‌كنيم.
 
آيا پژوهشگران مي‌توانند طرح‌ها و پروژه‌هايي در حوزه احياي ميراث به اين واحد ارائه كنند؟ به طور كلي نحوه ارتباط پژوهشگران با اين واحد چگونه است؟
ما اينجا از طرح‌هاي تصحيح متون ارزشمندي كه در حوزه حج و زيارت وجود داشته باشد و تا كنون تصحيح نشده باشد، استقبال مي‌كنيم. همچنين از طرح‌هاي پژوهشي مناسب در زمينه‌هاي نسخه‌پژوهي و متن‌پژوهي آثار مرتبط با حج و حرمين و عتبات استقبال مي‌كنيم و حاضر به همكاري با مصحّحان قابل و پژوهشگران توانمند در اين حوزه هستيم. البته پژوهشگران لازم است طرح مكتوب خود را به معاونت پژوهشي پژوهشكده ارائه دهند تا روند و چرخه تصويب آن طي شود و ان شاء الله در صورت تصويب نهايي طرح، قرارداد با آنها بسته خواهد شد. همچنين اينجا برنامه حمايت مالي از پايان‌نامه‌هاي حوزوي و دانشگاهي كه در موضوع حج و زيارت باشد، وجود دارد و طبيعتاً موضوع اين پايان‌نامه‌ها، احياي ميراث هم مي‌تواند باشد.