العربیه| چهارشنبه|24 مرداد 1397|03 ذی الحجه 1439
آثار پژوهشكده حج و زيارت در موضوع
سفرنامه و خاطره نگاري
 
او و دیگر هیچ، سعید طاهریان، ۱۳۸۵، ۱۲۰ ص، پالتویی. 
مجموعه خاطرات و احساسات و تأملات نویسنده در جریان سفر او به حج است. سبک این کتاب متفاوت است و به صورت سفرنامه‌نویسی با سبک داستانی، گزارشی از سفر به مدینه و مکه دارد و نسبتاً با قلمی روان و جذاب نگارش یافته است. شاید بتوان گفت نویسنده از روش خسی در می‌قات جلال آل احمد سود برده است. 

برکات‌ سرزمین‌ وحی، محمد محمدی ری شهری، ۱۳۸۰، ۱۴۴ص. 
ترجمه عربی: برکات‌ ارض‌ الوحی‌، تعريب جواد علی‌ کسار، ۱۳۸۱، ۱۷۸ص، پالتویی. 
ترجمه انگلیسی: به کوشش مرکز تحقیقات‌ دارالحدیث، ۱۳۸۲، ۱۰۲ص، رقعی. 
Blessings of the land of revelation, ‎by Muhammad Muhammadi Rayshahri, translated by Muhammad K. Ali; prepared by Dar al ـ Hadith Research Centre; edited by Mustafa Oji, Muhammad Mahmudi, Tehran, ‎Mashar، 2002, 102p. 
مجموعه خاطرات ویژهٔ مؤلف در سفرهای حج است. مؤلف به دلیل مسؤولیت خویش در امور حج و زیارت و ارتباط با زائران خانه خدا به گزارش‌های فراوانی از کرامات سرزمین وحی دست یافته و بخشی از آن را در این مجموعه گرد آورده است. در این مجموعه خاطراتی آورده شده که برای شخص گزارشگر اتفاق افتاده، یا او شاهد داستان بوده و یا شخص مورد وثوق و اطمینانی آن را برای مؤلف نقل کرده است. این کتاب تنها بازگوکننده خاطرات مربوط به برکات سرزمین وحی نیست، بلکه افزون بر آن، زائران خانه خدا را با برکات این سرزمین آشنا می‌سازد و راه و روش دستیابی به برکات این سرزمین را نشان می‌دهد. 

به سوی‌ام القری: سفرنامه حج سال ۱۳۷۳ ش، رسول جعفریان، ۱۳۷۳، ۳۴۳ص، وزیری. 
خاطرات و بعضی از مطالب تاریخی، جغرافیایی و سیاسی مؤلّف از حج سال ۱۳۷۳ شمسی است. مؤلف قبل از بیان خاطرات خود، در مقدمه‌ای گزارشی از سفرنامه‌های فارسی حج داده و اطلاعات مأخذ‌شناسی شماری از آن‌ها را داده است. کتاب دارای سه ضمیمه هست. سفرنامه حج میرزا علی اصفهانی (۱۳۳۱ق.) و سفرنامه حج محمد ولی میرزای قاجار (۱۲۶۰ق.) و «الوجیزة فی تعریف المدینة» از میرزا محمد مهندس (۱۲۹۴ق.) توسط مؤلف تصحیح و ضمیمه کتاب شده است. 

به‌ سوی‌ خدا می‌‌رویم‌، سیدمحمود طالقانی‌، ۱۳۸۱، ۲۹۵ص، رقعی. 
گزارش سفرهای زیارتی نویسنده به عتبات عالیات و مکه و مدینه در سال ۱۳۳۱شمسی (۱۳۷۱قمری) است. مؤلف و همراهان با عبور از کشور عراق و زیارت اماکن مقدس کربلا و کاظمین راهی شام می‌شوند. پس از استراحتی در شام به بیروت رفته و از آنحا با هواپیما به عربستان عازم می‌شوند. هواپیما در جده فرود می‌آید و از آنجا به سمت مکه حرکت می‌کنند. توصیف تمام اماکن و مقام‌هایی که مؤلف در شهرهای مکه و مدینه زیارت کرده در ادامه آمده است. 

حج، یوسف رضایی، مقدمه غلامرضا سعیدی، ۱۳۸۵، ۱۹۳ص، پالتویی. 
سفرنامهٔ نویسنده و درباره اماکن و ارکان حج است. این کتاب شامل دو بخش است. در بخش نخست بخشی از فلسفهٔ حج و ارکان آن بیان شده است. بخش دوم به سفر نویسنده به حج در سال ۱۳۹۵ قمری اختصاص داده شده است. 

حج نیکان: آیت الله احمدی می‌انجی، عبدالرحیم اباذری، ۱۳۹۰، ۱۱۶ص، رقعی. 
نویسنده در این کتاب پس از بیان شرح‌حالی کوتاه از آیت‌الله «علی احمدی می‌انجی» (۱۳۰۴ـ۱۳۷۹ش) به سفر حج ایشان اشاره می‌کند و به تحریر دیدگاه‌ها و نظر آیت‌الله احمدی درباره حج و اسرار آن و نیز ره‌آوردهای این سفر الهی می‌پردازد. در پایان نیز گزیده‌ای از خاطره‌های آیت‌الله احمدی را از سفر به مکه مکرمه بازنویسی و ارائه می‌نماید. 

حدیث‌ قافله‌ها، سیدعلی قاضی عسکر، ۱۳۸۲، ۲۳۲ص، وزیری. 
مجموعه‌ای از چند سفرنامه و یک مقاله درباره‌ حج و سفرنامه حجاج است. این مجموعه شامل سه سفرنامه حجّ و یک مقاله مرتبط با آن است. سفرنامه نخست که نویسنده آن مشخص نیست، تألیف یکی از درباریان ناصرالدین شاه است که از تعبیرات وی در لابلای کتاب دانسته می‌شود نزد پادشاه دارای ارج و مقام ویژه‌ای بوده است. این سفر در سال ۱۲۸۸قمری واقع شده است. سفرنامه دوم سفرنامه‌ میرزا عبدالغفار نجم‌الملک‌ (منجم‌باشی‌ حاج‌ لطفعلی‌خان‌ اعلائی‌)، از درباریان و عناصر مورد توجّه ناصرالدین شاه، است که در سال ۱۲۹۶قمری به مکه سفر می‌کند. سفرنامه سوّم، سفرنامه حجّ یکی از تجّار شهرستان ابهر به نام حاج لطفعلیی‌خان اعلایی است که در سال ۱۳۳۵قمری به مکه سفر می‌کند. آخرین نوشتار مقاله‌ای است با عنوان «مشکلات حاجیان از زبان سفرنامه‌نویسان» که برخی از عمده‌ترین مشکلات زائران بیت‌الله الحرام، در دهه‌های گذشته را ترسیم می‌کند. 

خاطرات سفر آیت‌الله ری‌شهری به کشورهای عربستان، کنیا، سودان، سیدعلی قاضی عسکر، ۱۳۸۶، ۲۸۸ص، رقعی. 
گزارش سفر هیأتی از مقامات ایرانی به چند کشور و بازدید از اماکن تاریخی و مذهبی است. نویسنده که خود همراه و همگام با نماینده ولی‌فقیه در حج و زیارت در سفر به عربستان، کنیا و سودان حضور داشته، تمامِ مراحل و وقایع این سفر را با قلم شیوا به رشته تحریر در آورده است. کتاب در چهار فصل با عناوین: حرمین شریفین، کنیا، سودان، مقالات همایش مهدویت تدوین شده است. فصل اول مربوط به سفر هیأتی از مسئولان سازمان حج و زیارت و بعثه مقام معظم رهبری در سال ۱۳۸۵ به مکه و مدینه به منظور بررسی روند امور اجرایی و فرهنگی مراسم عمره است. 

داستان باریافتگان: سفرنامه حج، سیداحمد هدایتی (۱۲۵۰ ـ ۱۳۳۴)، به کوشش سیدعلی قاضی‌عسکر، ۱۳۷۸، ۳۰۰ص، رقعی. 
گزارش سفرهای حج و عتبات عالیات عراق می‌رسید احمد هدایتی از رجال علمی و سیاسی عصر قاجار است. این سفرنامه حاوی اطلاعات متنوعی است از جمله اطلاعات جغرافیایی مسیر و گزارش آثار باستانی برخی مناطق و شرح شمه‏ای از دگرگونی‌های سیاسی و تحولات نظامی پس از جنگ اول در ایران و عراق و جزیرة العرب و شبه قاره هند و تبیین اوضاع فرهنگی آن روز و شرح آثار اسلامی و تاریخی مکه و مدینه. در مقدمه اثر، شرح حال مؤلف و خاندان وی توسط اهتمام‏گر نگاشته شده است. مؤلف پس از پایان جنگ جهانی اول (۱۲۹۹) در سال ۱۳۳۸قمری سفر خود را شروع کرده است. 

داستان‌ها و حکایت‌های حج، رحیم کارگر محمد یاری، ۱۳۸۴، ۲۲۴ص، رقعی. 
مجموعه‏ای از داستان‌ها و حکایت‌هایی که در رابطه با حج و اعمال و مناسک آن است. نویسنده با بهره‏گیری از کتاب‌های تاریخی، خاطرات، سفرنامه‏‌ها و... این مجموعه را گرد آورده است. کتاب در ده بخش و موضوع سامان یافته و در هر بخش داستان‌های متعددی آمده است. حج خاندان وحی، حج عارفان، حج و داستانهایی از عالمان، دیدار با صاحب الأمر، با راهیان حرم، جوانان حج‏گزار، حج حریم رحمت و بخشش، با حج‏گزاران در محضر پیشوایان معصوم، بانوان و حج، در عرفات عاشقان، عناوین موضوعات و بخش‌های کتاب است. 

در حریم حرم، سفرنامه حج سال ۱۳۷۴ شمسی، جواد محدثی، ۱۳۷۵، ۱۸۰ص، رقعی. 
خاطرات و تأملات نویسنده در سفر حج است. وی با هدف جستجوی اهداف و حکمت‌های مراسم و اسرار حج و مبانی تاریخی اماکن تاریخی به تألیف این اثر پرداخته است و در قالب سفرنامه بیشتر به رخدادهای اجتماعی و بایدهای این سفر عبادی، اجتماعی، سیاسی و تربیتی پرداخته است و گزارشی از حج سال ۱۳۷۴ نیز به شمار می‌رود. 

در حریم‌ کعبه‌، سیدمحمدباقر حجتی‌، ۱۳۸۰، ۲۲۴ص، رقعی. 
گزارش خاطرات و احساسات نویسنده در سفر حج سال ۱۳۷۳ است. این کتاب در دو بخش تدوین یافته است. در بخش نخست، اهداف و حکمت‌های مراسم حج بررسی شده است. عنوان برخی از موضوعات که در این بخش مورد بررسی قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از: کعبه یا نخستین خانه امن برای مردم گیتی؛ نیت؛ حرم و قداست قطعاتی از زمان و مکان؛ طواف یا طلیعه مراسم عمره تمتع؛ ابراهیم و اسماعیل و بنای کعبه؛ سعی میان صفا و مروه؛ وقوف در عرفات؛ تضحیه و قربانی. در بخش دوم، سفرنامه حج نویسنده آمده است. 

در راه‌ خانه‌ خدا، عزالدین‌ قلوز، ترجمه‌، تحریر و مقدمه‌ از سیدجعفر شهیدی، ۱۳۸۳، ۱۴۴ص، پالتویی. 
سفرنامهٔ مسلمانی تونسی به نام عزالدین قلوز است. البته همراه با مقدمه‌ای طولانی از مترجم است. در مقدمه مترجم، خواننده با علت وجوب حج بر مسلمان مستطیع و اینکه استطاعت چیست؟، آشنا می‌شود. وی هر جا که مناسب دانسته از اشعار فارسی و احادیث اهل‌بیت: بهره برده و کتاب را در حقیقت مطابق ذوق و سلیقه زائران فارسی زبان آراسته است. عناوین فصول کتاب عبارت‌اند از: از احرام تا بازگشت، جده، مکه، عرفات، منا، مدینه. 

دل‌باختگان دیار نور: خلاصه خاطرات دانش‌آموزی سفر عمره، سمانه تقوی میلانی، ۱۳۸۵، ۵۴ص، پالتویی. 
عنوان دیگر: خلاصه خاطرات دانش‌آموزی سفر عمره. 
سفرنامه عمره مفرده نویسنده به عنوان یکی از دانش‌آموزان تهران است، که به طور خلاصه دیدار مدینه و مکه را روایت کرده است. این سفر در مرداد ـ تیر سال ۱۳۸۴ واقع شده است. عناوین برخی از این نوشته‌ها عبارت‌اند از: همه ‌چیز و همه ‌کس نشان از او دارد؛ فرودگاه و وداع با مشایعت‌کنندگان؛ اینجا مدینه است شهر نور و ستاره‌ها؛ بقیع، فریاد بی‌صدا و مظلومانهٔ علی؛ احد بزرگ‌ترین عبرت؛ مساجد سبعه؛ لحظاتی با خدا؛ جمال کعبه؛ خدا کند تو بیایی؛ کوه ثور و نگاهی از دور؛ و وداع با بیت‌الله الحرام. 

دو سفرنامه حج، رسول جعفریان، ‏‫۱۳۸۷‬، ۱۴۴ص، رقعی. 
گزارش و معرفی دو سفرنامه حج است. نخست «سفرنامه مرجانی» آمده که سفرنامه ابوالقاسم مرجانی ‌آئین ‌کلائی که یک روحانی از اهالی طالقان است. تاریخ سفر وی از رمضان سال ۱۳۳۱ قمری آغاز شده و تا محرم سال ۱۳۳۲ ادامه یافته است. سفرنامه دوم که با عنوان «تفصیل سفر مکه معظمه» آمده نوشته میرزا محمود خان مدیر الدوله وزیر لشکر برادر میرزا احمد خان مشیر السلطنه است. که فرد اخیر از رجال مشهور دولت قاجاری، وزیر داخله، عدلیه و مالیه بود. این سفر در شعبان ۱۳۲۱ قمری آغاز شده و تا صفر ۱۳۲۲ به طول انجامیده است. 

روزنامه سفر مشهد، مکه و عتبات ۱۳۱۵-۱۳۱۶ق، میرزا حسن موسوی اصفهانی، به کوشش رسول جعفریان، با همکاری حمیدرضا نفیسی، ۱۳۹۲، ۲۸۴ ص، وزیری. 
متن سفرنامه میرزا حسن موسوی اصفهانی به مشهد مقدس و سپس مکه و مدینه و در ‌‌نهایت عتبات عالیات عراق در سال ۱۳۱۵-۱۳۱۶ق. است. نویسنده فردی روحانی از خاندان علم و سیادت و علاقمند به مکتب شیخیه، بوده است. بخش نخست این سفرنامه، سفرنامه مشهد است که تقریبا به لحاظ روش ثبت و نگارش مستقل است. مدت اقامت وی در مشهد نزدیک به دو ماه بوده است. پس از آن به قصد حج، از مسیر عشق آباد به باکو و از آنجا به استانبول، اسکندریه، سوئز، جده، و پس از زیارت حرمین، از راه جبل، به عتبات آمده و سپس از طریق قصر شیرین وارد ایران شده و با عبور از شهرهای مختلف وارد اصفهان شده است. بدین ترتیب کتاب حاضر همزمان، سفرنامه مشهد، حج و عتبات است. این سفرنامه در مقایسه با سفرنامه‌های دیگر ایرانی و شیعی این امتیاز را دارد که نویسنده طی آن مرقد یازده امام را نیز زیارت کرده است. 

سرزمین‌ نور: خاطرات‌ دانشجویان‌ از سفر حج‌، به کوشش حوزه‌ نمایندگی‌ ولی‌ فقیه‌ در امور حج‌ و زیارت‌ و وزارت‌ علوم‌، تحقیقات‌ و فناوری‌ ستاد دانشجویی‌، ۱۳۸۱، ۲۰۴ص، رقعی. 
مجموعهٔ خاطرات و توصیف جمعی از دانشجویان دانشگاه کاشان است که در قالب طرح عمره دانشجویی به سرزمین حجاز اعزام شده‌اند. اکثر نوشته‌ها جنبه ادبی دارد و به صورت سفرنامه یا مقاله یا شعر نگاشته شده است. برخی از گفتارهای این کتاب عبارت‌اند از: از دانشگاه تا کعبه، نوشته بهزاد قربانی؛ بود‌ها و نبود‌ها، نوشته فریدون یگانه؛ هجرت از خود به خدا، نوشته مرجان صمیمت؛ می‌محبت از باده ساقی، نوشته مقداد نمکی؛ در اسرار حج، نوشته مژگان سککی. 

سفر سبز: قصه‌واره‌ ای‌ از سفر به‌ حج‌، ابراهیم‌ حسن‌بیگی‌، ۱۳۸۴، ۱۰۲ص، رقعی. 
سفرنامه حج نویسنده در نوزده قسمت است. این سفرنامه، مسائل و وقایع و مناسک حج را در قالب ادبی و قصه بیان کرده است. از اینرو ارزش ادبی دارد. نویسنده، خاطرات سفر حج خود در سال ۱۳۷۲ را در قالب یک کاروان زیارتی و با شخصیت‌های خیالی به صورت داستان آورده است. وی ۲۵ داستان به هم پیوسته درباره مناسک حج آورده است. نویسنده تلاش کرده در این سفرنامه اصول سفر جمعی، مراسم آموزشی مناسک حج و اتفاقات تلخ و شیرین این سفر را در قالب داستان بیان کند. 
ویرایشِ‌ قبلی‌ کتاب‌ حاضر تحت‌ عنوان‌ قصه‌واره‌ ای‌ از سفر به‌ حج‌: سفر سبز توسط حوزه‌ هنری‌ سازمان‌ تبلیغات‌ اسلامی‌ درسال‌ ۱۳۷۳ منتشر شده‌ است. ‌

سفر عشق‌: خاطرات‌ دانشجویان‌ از عمره‌ مفرده‌، با همکاری ستاد عمره‌ دانشجویی‌، ۱۳۸۰، ۱۱۵ص، پالتویی. 
مجموعه خاطرات تنی چند از دانشجویان از سفر عمره است. ستاد حج دانشجویی در صدد است دانشجویان بیشترین بهره و استفاده را از سفر معنوی حج ببرند. در این راستا یکی از اقدامات این ستاد، خاطره‌نگاری و سفرنامه‌نویسی توسط خود دانشجویان است. با این شیوه، تأثیرات حج در آن‌ها ماندگار‌تر و سازنده‌تر می‌شود. عناوین برخی خاطرات بدین قرار است: «لحظه‌های بارانی» نوشته معصومه حکمت؛ «قبله در مسجد الحرام» نوشته سمیه رضایی؛ «شیعه‌ای از مدینه» نوشته یاسر جمالی؛ «توفیق الهی» نوشته محمد تولایی؛ «تولدی دوباره» نوشته سعیده دهقان؛ «محضر دوست» نوشته سمیه رضایی و «آخرین نگاه» نوشته ابوالفضل شمس‌الدینی. 

سفرنامه حاج علی خان اعتماد السلطنه، به کوشش سیدعلی قاضی‌عسکر، ۱۳۷۹، ۱۸۴ص، وزیری. 
سفرنامه حاج علی‌خان اعتمادالسلطنه از مردان سلسله قاجار است. ایشان متهم به قتل امیرکبیر نیز هست. گرچه وی به دلیل ارتکاب چنین جنایت بزرگى در تاریخ کشور ما، فردى خوش نام نیست، لیکن از آنجا که سفرنامه تنظیمى وى، حاوى اطلاعات تاریخى، جغرافیایى، علمى و دینى فراوان است، مى‏تواند براى دانش‏پژوهان و به ویژه مورّخان مفید باشد. این سفر در سال ۱۲۶۳قمری برابر با ۱۸۳۶ میلادی انجام گردیده است، شامل سفرنامه عتبات عالیات و مکه و مدینه است. 

سفرنامه‌ حجاز یا الرحلة الحجازیة، محمدلبیب بتنونی‌، ترجمه هادی‌ انصاری، ۱۳۸۱، ۴۷۲ص، وزیری. 
سفرنامه ادیب مصرى محمد لبیب بتنونى است. مؤلف در سال ۱۳۲۷ قمری به همراه عباس حلمى پاشا «خدیو مصر» به سفر حج رفته و اطلاعات نسبتاً سودمندى از حرمین شریفین و تاریخ قوم عرب، جغرافیاى جزیرة العرب، تا زمان خویش را منعکس کرده است. شروع این سفر در روز ۲۹ ذى القعده سال ۱۳۲۷ قمری مطابق با ۱۲ دسامبر سال ۱۹۰۹ میلادى واقع شده است. 

سفرنامه‌ مکه‌: گزارش‌ وقایع‌ سفر به‌: استانبول‌، مکه‌، مدینه‌، دمشق‌، بیت‌ المقدس‌ و...، س‍ل‍طان‌ م‍راد میرزا ح‍س‍ام‌ال‍سلطنه (۱۲۳۳ ـ ۱۲۹۹ق)، به‌کوشش‌ رسول‌ جعفریان‌، ۱۳۷۴، ۳۶۰ص، وزیری. 
گزارش سفرهای مؤلف به نقاط مختلف از جمله مکه و مدینه است. جعفریان در مقدمه آورده که ادبیات سفرنامه‌نویسی در دوره قاجار رشد چشمگیری یافت. یکی از زمینه‌های سفرنامه‌نویسی این دوره، سفرهای حج است. حسام‌السلطنه فرزند عباس میرزا از جمله کسانی است که در سفر حج به سال ۱۲۹۷، وقایع و حوادث سفر خود را تقریر و یکی از ملازمانش آن را تحریر کرده است‌. وی کمابیش اوضاع اجتماعی و سیاسی شهر‌ها و اماکنی چون مکه، مدینه، استانبول، سوریه، فلسطین و مصر را توصیف می‌کند‌. هر چند ثبت وقایع شخصی شاهزاده ـ که معمول بین درباریان در سفرنامه نویسی بوده ـ حجم بیشتر کتاب را به خود اختصاص داده است. عنوان دیگر این کتاب سفرنامه مکه، دلیل الأنام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام و القدس الشریف و مدینة السلام است. 

سفرنامه منظوم حج: هزار و دویست بیت، سراینده شهربانو بیگم، به کوشش رسول جعفریان، ۱۳۷۴، ۱۶۰ص، رقعی. 
معرفی و توصیف قطعه شعری درباره حج است. این قطعه شامل ۱۲۰۰ بیت مثنوی روان و زیبایی است، که بانویی فرهیخته و دانشمند در دوره صفوی سروده است. وی مثنوی خویش را در راه سفر حج به نظم کشیده است. او نکته‌ها و آگاهی‌های جالبی از شهر‌ها و بلاد مردم آن سامان و خُلق و خویشان بیان کرده و تصویری از چگونگی حج‌گزاری مسلمانان، به ویژه شیعیان در قرن دوازدهم قمری ارائه می‌دهد. سراینده این منظوم، تحت تأثیر شاعر بلند آوازه حکیم نظامی این اشعار را سروده است. محقق این اثر نتوانسته اطلاعات دقیقی درباره هویت این بانو به دست آورد. 

سفرنامه میرزا داوود وزیر وظایف، به کوشش سیدعلی قاضی عسکر، ۱۳۷۹، ۲۵۶ص، وزیری. 
سفرنامه میرزا داود حسینی، معروف به وزیر وظایف آستان قدس رضوی است. وی که در حکومت آصف‌الدوله در خراسان موقعیت و جایگاه ویژه‌ای داشته، در ماه شوال سال ۱۳۲۲ قمری و در سن چهل و پنج سالگی سفر حج را آغاز کرده از طریق مشهد، عشق‌آباد، باکو، تفلیس، بندرگاه بلغر، اسلامبول، پرت سعید و کانال سوئز به جده رفته و پس از اتمام مناسک حج و زیارت مدینه منوره به عتبات عالیات مشرف شده، سپس از طریق خانقین به ایران بازگشته است. در این سفرنامه تلاش شده است تا چگونگی حج‌گزاری مسلمانان، کمبود و یا نبود امکانات و ویژگی‌های هر یک از اماکن دینی و مذهبی و به ویژه حرمین شریفین تشریح و ترسیم شود. این سفرنامه دارای دو بخش است. بخش اول که بیشترین صفحات را به خود اختصاص داده، گزارش سفر از آغاز تا پایان است و بخش دوم، ارائه مختصری از مناسک حج است. 

سیری در سرزمین خاطره‏‌ها: سفرنامه کربلا، احمد زمانی، ۱۳۸۱، ۲۴۵ص، رقعی. 
خاطرات مؤلف از سفر به شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامرا در سال ۱۳۷۸ شمسی است. این خاطرات با معرفی آرامگاه‌ها، مساجد و اماکن متبرکه همراه است. 

صبح‌ اندیشه‌، حسین رمضانی ‌فرخانی‌، ۱۳۸۴، ۲۴۰ص، رقعی. 
خاطرات نویسنده در سفر حج عمره و حج واجب است. این کتاب که در دو فصل تدوین شده است خاطره نویسی مؤلف از سفر عمره و حج است که با قلمی روان و احساسی نوشته شده و خواننده را همراه خود به سفر می‌برد. در این کتاب نویسنده خاطرات جالب و خواندنی از دیگر زائرین نیز آورده است که خواندنی می‌باشد. در فصل اول خاطره سفر عمره در سال ۱۳۷۵ است که سخن دل است، چراکه‌‌ همان لحظه که به اندیشه رسیده بر قلم جاری شده است. اما فصل دوم خاطرات سفر حج سال ۱۳۸۲ است و بیشتر ثبت وقایعی است که اتفاق افتاده است. 

صفا در صفا: یادداشت‌های سفر حج با هیات پزشکی، سیدمنصور گتمیری، ۱۳۸۵، ۱۶۷ص، پالتویی. 
خاطرات سفر حج مؤلف به عنوان پزشک و همراه هیأت پزشکی در سال ۱۳۷۵ است. نویسنده علاوه بر اینکه پزشک بوده در کار روزنامه‌نگاری نیز دستی داشته و این وظیفه را هم انجام داده است و به همین سبک هم خاطره‌نویسی کرده است. این خاطرات در طول روزهاى چهاردهم اسفند سال ۱۳۷۵ تا بیست و ششم فروردین سال ۱۳۷۶ در روزنامه جمهورى اسلامى و با عنوان «سعى با صفا» به چاپ رسید و پس از آن، با اندکى حذف و اضافه، به مجموعه‏اى مناسبِ چاپ تبدیل شد. 

قبل از حج بخوانید به ضمیمه خاطرات حرمین شریفین. علی افتخاری گلپایگانی، ۱۳۹۱، ۲۰۸ ص، رقعی. 
بیان گوشه‌ای از آداب حج و تاریخ اماکن مکه و مدینه موضوع این نوشتار است. در بخش پایانی کتاب هم خاطرات سفرهای متعدد حج نویسنده به صورت خلاصه آمده است. 

مرآت الحرمین، ایوب صبری پاشا، ترجمه میرزا عبدالرسول منشی، به کوشش سید علی قاضی عسکر، ۱۳۹۲، ۵۰۶ ص، وزیری. 
ترجمه فارسی جلد اول و دوم کتاب مرآت الحرمین، نوشته ایوب صبری پاشا (درگذشت ۱۳۰۸ق.)، از فضلا و صاحب منصبان دولت عثمانی است. اصل کتاب در پنج جلد درباره تاریخ مکه و مدینه به زبان ترکی نوشته شده است. دو جلد اول این کتاب که مشتمل بر تاریخ مکه است، توسط میرزا عبدالرسول منشی از مترجمان دارالترجمه ناصری و به دستور ناصرالدین شاه، در سال ۱۳۰۷ هجری قمری از ترکی استانبولی به فارسی ترجمه شده است. کتاب حاضر تصحیح دو جلد ترجمه فارسی است. در این کتاب، ایوب صبری پاشا اطلاعاتی درباره اوضاع و احوال حرمین شریفین در طی سالهای ۱۲۸۹ تا ۱۲۹۹ هجری قمری ارائه کرده است. موقعیت جغرافیایی مکه، وضعیت بناهای معظم آنجا، شکل خانه‌های اهالی مکه، آب و هوا، گیاهان، بیماری‌های رایج در مکه، چگونگس ساخت کعبه و تغییرات و بازسازی‌های آن در طول تاریخ، فضایل کعبه، ویژگیهای زندگی مردم در مکه از جمله موضوعات این کتاب هستند. 

مرآة ‌الحرمین شامل سفرنامه حجاز و تاریخ و جغرافیای راه‌ها و بقاع متبرکه آن.، ابراهیم رفعت پاشا، ترجمه هادی انصاری، ۱۳۷۷، ۵۶۸ص، وزیری. 
بررسی و شرح مسافرت‏هاى سرلشکر ابراهیم رفعت‏پاشاى مصرى به حج و دیار حجاز است. نویسنده در سال ۱۳۱۸قمری به عنوان فرمانده پاسداران محمل مصرى و امیرالحاج مصر در سال‏هاى ۱۳۲۰ و ۱۳۲۱ و ۱۳۲۵ قمری به همراه کاروان محمل مصرى است. این اثر از مهم‏‌ترین و سودمند‌ترین تألیفات در دو قرن اخیر در این زمینه به‏شمار مى‏آید. مؤلف در توصیف اماکن شهر مکه و ویژگى‏هاى آن و شرح جزئیات مسیر خود، از مصر به حجاز و حرمین، نظیر: منازل، قهوه‏خانه‏‌ها، پادگان‏‌ها، قبایل، تپه‏‌ها، کوه‏‌ها و جز این‌ها و نیز ثبت دقیق جغرافیاى شهرى مدینه منوّره، از حرم نبوى و خانه‏‌ها و کوچه‏‌ها و خیابان‏‌ها و مناطق و حصار شهر و بقعه‏هاى متبرّک، آنچنان دقّت و موشکافى کرده که به عقیده مترجم در نوع خود بى‏نظیر است. 

مکه و مدینه از دیدگاه جهانگردان اروپایی، جعفر الخلیلی، ترجمه محمدرضا فرهنگ، ۱۳۷۶، ۱۹۳ص، رقعی. 
این کتاب ترجمه‏اى از دو بخش کتاب موسوعة العتبات المقدّسة است. جلد دوم، بخش مکه و جلد سوم، بخش مدینه منوره که به وسیله پژوهشگر و تاریخ‌نگار عراقى، دکتر جعفر الخیاط، از انگلیسى به عربى ترجمه شده و سرگذشت جالب وخواندنى ماجراجویان و جهانگردان اروپایى است که با زحمات و مشقات فراوان خود را به سرزمین وحى، یعنى مکه مکرمه و مدینه منوره رسانیده و اطلاعاتی تاریخى، جغرافیایى و اجتماعى از این سرزمین ارائه کرده‌اند. این مجموعه همچنین اطلاعات جامعى از وضعیت عمومی خاورمیانه و به ویژه جزیرةالعرب و مراسم حج و حجاج کشورهاى گوناگون نیز در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد. 

موسم بیداری: گذری بر خاطرات سفر حج، سیدمهدی علیزاده موسوی، ۱۳۸۹، ۲۳۶ص، رقعی. 
کتاب حاضر دربرگیرنده خاطرات نویسنده از سفر حج است که در آن ضمن بیان خاطرات و حوادث این سفر، فضایل، آداب، مناسک و جنبه‌های سیاسی ـ اجتماعی آن نیز بازگو گردیده است. نویسنده احساسات خود را به عنوان کسی که نخستین سفر حج خود را انجام می‌دهد، آن را در کسوت یک روحانی بر روی کاغذ آورده و تجربیات خود را از لحظه حرکت از ایران، رسیدن به جده و آغاز ضیافت، برنامه‌های مکه، مواسم حج، معرفی جامعه عربستان و نیز رخدادهای مدینه تا وداع با این سرزمین مقدس به رشته تحریر درآورده است. 

هستم اگر می‌روم، فاطمه حیدری، ۱۳۹۰، ۹۹ص، رقعی. 
کتاب حاضر، خاطرات نویسنده از سرزمین وحی در ایام عمره دانشجویی است. نگارنده در هر بخش از سفرنامه، پس از معرفی هر مکان مقدس، با روایتی داستان‌گونه، موقعیت‌های تاریخی و چگونگی شکل‌گیری مکان‌های مقدس در شهرهای «مدینه» و «مکه» را شرح داده است. وی معتقد است ناآگاهی از تاریخجه این مکان‌های مقدس و زیارت صرف، نه تنها هدایت‌گر و سودمند نیست، بلکه می‌تواند گمراه کننده نیز باشد. نگارنده برای هر خاطره تاریخ یا اسم مکان مربوط به آن را در فهرست آورده است. 

همراه‌ با خلیل‌: گزارش‌ سفر حج‌ مرحوم‌ آیت‌الله‌ کاشانی‌ در سال‌ ۱۳۳۱، سیدعلی قاضی عسکر، ۱۳۸۴، ۱۰۱ص، پالتویی. 
گزارشی از سفر حج مرحوم آیت‌الله کاشانی در سال ۱۳۳۱ شمسی است. مؤلف بر اساس‌ اظهارات‌ محمدعلی‌ سیگاری‌، یکی‌ از همراهان‌ سفر ایشان و نیز اسناد تاریخی این اثر را تهیه کرده است. آیت‌الله کاشانی به عنوان یک شخصیت سیاسی و یک مقام مذهبی با شخصیت‌هایی ملاقات داشته و اقداماتی انجام داده که محتوای گفتگو‌ها در این سفرنامه درج شده است. از این‌رو این سفرنامه سند مهم و تاریخی است.